واکنشهای حساسیتی : نمی توان پیش بینی کرد کدام بیمار به تزریق ماده حاجب واکنش ناخواسته نشان خواهد داد. برای بیماری که سابقه واکنش قبلی به ماده حاجب دارد و در اثر تجویز، افت فشار خون داده است یا سابقه نارسایی احتقانی قلبی ، فئوکروموسایتوما، دیابت شیرین ، وبیماری شدید کلیوی دارد ، نباید ماده حاجب تزریق گردد. در مواردی که ضرورت دارد برای این بیماران از ماده حاجب استفاده کنیم ، باید نوع غیریونی به کار برده شود . برای درمان این بیماران ممکن است آنتی هیستامین مفید باشد ضمن اینکه باید از نزدیک مانیتور شوند.

در برخی اشخاص ممکن است این علایم خفیف باشد مانند تهوع ، طعم فلزی در دهان ، احساس سوزش در بازو در زمان تزریق ؛  در اینگونه موارد عموماً هیچگونه اقدام درمانی غیر از مانیتورینگ – به منظور مشاهده پیشرفت علایم – لازم نیست .در صورت پیشرفت علایم چون سرخ شدگی پوست و کهیر ، درمان با آنتی هیستامین ضرورت دارد . در علایم نسبتا شدیدتر ممکن است تنفس بیمار دچار مشکل گردد و درمان آن با استروئیدهاست . در موارد شدیدتر مانند آنافیلاکسی CPR  کامل لازم است .

نارسایی حاد کلیوی : گاهی بدنبال تزریق ماده حاجب نارسایی حاد کلیوی اتفاق می افتد ؛ درمان آن استفاده از مایعات به مقدار زیاد (بصورت تهاجمی) ، لازیکس، دوپامین و مانیتول است .

آسپیراسیون : آسپیراسیون حجم کوچکی از سوسپانسیون سولفات باریم ، هنگام آزمون رادیوگرافی ممکن است اتفاق بیافتد.معمولاً باریم با سرفه کردن و با کمک دستگاه مژکی از ریه خارج می شود.بقیه باریم باقیمانده یا توسط ماکروفاژها حذف میشود و یا در میان گره های لنفی تراکئوبرونشیال جمع شده و بمدت چند سال ممکن است بصورت اپاک باقی بماند . آسپیراسیون مقدار زیادی از باریم ممکن است باعث خفگی بیمار گردد؛ در این مورد ساکشن بیمار ضرورت دارد .اگر محتویات معده ای یا مواد دیگر به داخل ریه آسپیره شود ، ممکن است پنومونی اتفاق بیافتد که درمان آن با آنتی بیوتیک هاست . آسپیراسیون مواد کنتراست غیر یونی ممکن است منجر به ادم ریه گردد.

ادم ریوی :  اگر ماده حاجب یددار بویژه یونی به ریه واردگردد ، ممکن است باعث پیشرفت  ادم ریوی شده و تهدید کننده حیات باشد و منجر به مرگ گردد. درمان آن شامل اکسیژن تراپی ، لازیکس و استروئیدهاست.

تشنج :

یکی از معمولی ترین واکنش های شدید به میلوگرافی بدنبال تزریق ماده حاجب مخصوصاً از ناحیه گردنی، تشنج  است . این مورد مشخصاً در طی بهبودی بعد از بیهوشی یا 24 ساعت بعد اتفاق می افتد معمولاً این علایم خودبخود برطرف میشوند. . این بیماران با تزریق والیوم یا در طول بیهوشی معالجه می گردند . تزریق ماده حاجب یونی در طی میلوگرافی اغلب باعث تشنج شدید ومرگ می شود.

پریتونیت ( التهاب حفره صفاقی ) : باریوم زمانی که به حفره صفاقی وارد شود ، باعث گرانولوما میگردد ، این اثر ممکن است خفیف باشد و یا باعث چسبندگی شدید شکمی ، درد شکم و سایر لطمات جبران ناپذیر شود. در آزمایشات انجام شده بر روی گربه ها ، باریوم تزریقی به مدیاستینوم باعث تشکیل گرانولوماهای کوچکی شده است .

طبقه بندی واکنش ها نسبت به ماده حاجب

تداخلات دارویی :

 بیماری نفروپاتی دیابتیک باعث تسریع تخریب کلیوی بدنبال تزریق ماده حاجب می شود، در بیمارانی که Biguanides  مصرف می کنند تجویز ماده حاجب باعث رسوب اسیدلاکتیک می شود. مناسب است این بیماران 48 ساعت قبل از تجویز ماده حاجب داروی خود را قطع نمایند.

در بیمارانی که β بلوکر مصرف می کنند واکنش های حساسیتی شدیدتر ممکن است اتفاق بیافتد و وضع آنها وخیم تر شود . این بیماران به درمان با آگونیست ها مقاومت نشان میدهند.شیوع واکنش های تاخیری (مثل تب ، خارش ، علایم شبه آنفلوآنزا ، درد مفاصل ، راش ) به ماده حاجب یونی در بیمارانی که اینترلوکین دریافت کرده اند ، بیشتر است و این علایم ممکن است در این بیماران به مدت طولانی (چند ماه ) باقی بماند.

مسمومیت کلیوی در تعدادی از بیماران با اختلال عملکرد کبدی ، که اخیراً ماده حاجب خوراکی در آزمون کله سیستوگرافی مصرف کرده بودند و بدنبال آن ماده حاجب تزریق گردید ، مشاهده شد. برای جلوگیری از این اثر ، تزریق ماده حاجب در این بیماران(بیمارانی که اخیراً کله سیستوگرافی شده اند)  باید به تاخیر بیافتد.

واکنش های ناخواسته :

در جدول زیر میزان بروز واکنش ها بر روی ۱۳۶۷ بیمار بصورت مقایسه ای بین ماده حاجب التراویست و مواد حاجب غیر یونی از قبیل امنی پاک ، ایوپامیدول و ایورسل آمده است . تنظیم این جدول بر اساس آزمایشات کنترل کلینیکی بنا نهاده شده است . این لیست شامل واکنشهای ناخواسته گزارش شده بدون توجه به خصوصیات ویژه آنها می باشد.

لیست واکنش های ناخواسته بر اساس تقسیم بندی دستگاههای بدن بوده و بترتیب کاهش وقوع از میزان %5/0 بالاتر برای ماده حاجب ایوپروماید می باشد.

یک و یا بیشتر واکنش های ناخواسته در 229 نفر از 708 بیمار (32%) در طی آمونهای کلینیکی همزمان با تجویز التراویست و یا در مدت زمان مشخصی (72-24ساعت بعد از تزریق )  گزارش شده است . بروز و نوع واکنش های ناخواسته به مواد حاجب دیگر شبیه هم می باشد. همچنین تجویز التراویست مانند سایر مواد حاجب غیر یونی دیگر ( مانند ایوهگزول ، آیوپامیدول ، ایورسل) باعث واکنش هایی از قبیل احساس گرم شدن و احساس درد بوده است.

در طی آزمونهای کلینیکی به میزان 708/7 از بیماران تجویز شده التراویست و 659/4 از بیماران تجویز شده ماده حاجب دیگر طی 5 روز یا بعد از تجویز دارو فوت کردند، و نیز به میزان 708/8 از بیماران تجویز شده التراویست و 659/4  از بیماران تجویز شده مواد حاجب دیگر واکنش های ناخواسته جدی داشتند .

در گزارش ها  بندرت مرگ در نتیجه انافیلاکسی و ترومبوز در پایش های بعد از فروش مشاهده شده است . واکنش های ناخواسته زیر در کمتریا مساوی 5/0% و یا مساوی آن در حین تزریق التراویست دیده شده است:

- واکنش های بدن:شکم درد، ضعف، سردی، خشکی دهان، ادم صورت، تب، بی قراری، درد گردن

- قلبی عروقی : بلوکAV  (بطور کامل)،برادی کاردی،  ترومبوز کرونری، هیپوکسی،اختلال عروق محیطی، فشار خون بالای ریوی، افزایش تعریق، سنکوپ، PVC (اکستراسیستول بطنی)

- گوارش:یبوست ، اسهال ، سوء هاضمه ، افزایش ترشح بزاق ، زخم گلو

- واکنشهای محل تزریق :  ادم ، قرمزی ، راش

- متابولیک :تشنگی مفرط

- عضلات اسکلتی : درد مفاصل ، درد عضلانی   

- سیستم عصبی : بی قراری ، نگرانی، تشنج، افسردگی، هیجان زدگی، افزایش تونیسیته عضلانی ، افزایش حس، ناهماهنگی ، بی خوابی، نوروپاتی ، اختلال کلامی ، لرز

- سیستم تنفسی : وقفه تنفسی، آسم، سرفه های زیاد،التهاب حنجره، اختلال تنفسی بطور نامشخص

- پوست و ضمائم: خارش ، راش

- حس ویژه : نقص میدان دید

- ادراری تناسلی : قاعدگی دردناک ، درد کلیه

واکنش های ناخواسته اضافی که در پایش های بعد از مراقبت و گزارشات دیگر در استفاده از التراویست دیده شده است شامل :واکنش های ازدیاد حساسیتی آشکار ، C.H.F. ، تاکی کاردی ، فیبریلاسیون بطنی ، جمع شدن خون در پریکارد ، عدم تکلم، فلج زبان ، فراموشی ، گشادشدن مردمک ها ، اختلال در سیستم اشکی ، هماچوری ( ادرار خونی)، نارسایی کلیوی ، بی رنگ شدن پوست ، می باشد.

تمام مشخصه ها اعم از کیفیت و شدت واکنش های ناخواسته به ماده حاجب در کودکان شبیه بزرگسالان بوده که در پایش بعد از فروش گزارش شده ست .واکنش های ناخواسته اضافی گزارش شده در این پایش عبارتند از : خون دماغ شدن ، ادم عروق، میگرن، اختلال مفصلی (افیوژن) ، کرامپ عضلانی ، اختلالات غشاء مخاطی (تورم مخاطی ) ، التهاب ملتحمه چشم ، هیپوکسی،بثورات ثابت پوستی، سرگیجه، دیابت بی مزه ، ادم مغزی

تجویز بیش از حد دارو(Over dosage  ) : اثرات ناخواسته ناشی از تجویز بیش از حد داروی حاجب ، اکثراً بر روی سیستم قلبی و ریوی بوده و تهدید کننده حیات است . برای درمان این موارد ، علایم حیاتی کنترل شود و عوارض  ناخواسته برطرف گردد. التراویست بطور ناچیز (قابل اغماض) با پروتئین سرم و پلاسما باند می شود بنابراین می تواند دیالیز گردد.

  منبع:اینترنت www.drugs.com